Sự cấm thờ hình tượng và sự phát triển của thư pháp

— “Tính thiêng liêng của chữ viết” nhìn từ sự so sánh giữa Hồi giáo và Đông Á

Vì sao trong thế giới Hồi giáo, thư pháp lại phát triển mạnh mẽ đến mức đặc biệt, trong khi tại Đông Á, thư pháp lại được tôn vinh như hình thức nghệ thuật cao nhất?
Một trong những chìa khóa quan trọng để lý giải câu hỏi này nằm ở việc mỗi nền văn hóa đối xử với hình tượng (ngẫu tượng) như thế nào.

Một bên là nền văn hóa tôn giáo dựa trên sự cấm đoán nghiêm ngặt đối với việc thờ hình tượng.
Bên còn lại là nền văn hóa chấp nhận hình ảnh, nhưng đồng thời phát hiện ra sức mạnh và ý nghĩa đặc biệt của chữ viết.

Bài viết này lấy sự so sánh giữa Hồi giáo và Đông Á làm trục chính, nhằm lý giải câu hỏi căn bản: vì sao thư pháp lại phát triển sâu sắc trong các nền văn minh này.

Sự cấm thờ hình tượng là gì — Nguyên lý nền tảng của Hồi giáo

Thượng đế là sự tồn tại “không thể vẽ”

Trong Hồi giáo, Thượng đế được xem là sự tồn tại tuyệt đối vô hình và không mang hình dạng.
Vì lý do đó,

• việc miêu tả Thượng đế bằng hình ảnh
• việc tôn thờ hình tượng của những nhân vật được thần thánh hóa

đều bị tránh né về mặt nguyên lý.
Đây chính là điều thường được gọi là sự cấm thờ hình tượng.

Khát vọng biểu đạt không bao giờ biến mất

Tuy nhiên, con người luôn mang trong mình những khát vọng:

• khát vọng thờ phụng
• khát vọng biểu đạt
• khát vọng lưu lại dấu vết dưới hình thức hữu hình

Những khát vọng này không bao giờ biến mất.
Khi hình ảnh bị khép lại như một phương tiện biểu đạt, chữ viết đã được lựa chọn thay thế.

Thư pháp như một công cụ làm cho “lời của Thượng đế” trở nên hữu hình

Kinh Qur’an và chữ viết

Trong Hồi giáo, điều thiêng liêng nhất chính là lời của Thượng đế.
Hành động ghi chép những lời ấy:

• một cách chính xác
• một cách đẹp đẽ
• một cách bền vững

được xem là sự cầu nguyện và thực hành đức tin tự thân.
Nhờ đó, thư pháp không phát triển như một hình thức trang trí, mà trở thành cốt lõi của tín ngưỡng.

Tính tất yếu của sự trừu tượng

Khi không thể vẽ hình Thượng đế, thư pháp tất yếu tiến về phía trừu tượng hóa.

• nhịp điệu của đường nét
• cấu trúc hình học
• sự lặp lại và trật tự

Chữ viết không còn chỉ truyền tải ý nghĩa, mà biến thành hình thái thị giác tượng trưng cho sự hoàn mỹ của Thượng đế.

Mối quan hệ giữa “hình tượng và chữ viết” ở Đông Á

Hình tượng không bị cấm đoán

Tại Đông Á, đặc biệt là Trung Quốc và Nhật Bản,

• tượng Phật
• hình ảnh thần linh
• tranh chân dung

không bị phủ nhận.

Dẫu vậy, thư pháp vẫn dần đạt được địa vị cao hơn cả hội họa.
Vì sao lại như vậy?

Chữ viết là “tư tưởng tự thân”

Ở Đông Á, chữ viết không chỉ là ký hiệu đơn thuần.

• kinh điển
• lịch sử
• thơ văn
• đạo đức

tất cả đều được truyền đạt thông qua chữ viết.

Đặc biệt trong không gian văn hóa Nho giáo, tồn tại niềm tin mạnh mẽ rằng:
viết chữ đúng đắn đồng nghĩa với việc trở thành một con người đúng đắn.

Vì sao chữ viết được tôn trọng hơn hình tượng──Thư pháp phản chiếu nhân cách

Trong truyền thống thư pháp chữ Hán, từ lâu người ta tin rằng:

• cách khởi bút
• độ mạnh yếu của đường nét
• cách xử lý khoảng trống

phản ánh trạng thái tinh thần và nhân cách của người viết.
Hình tượng ghi lại vẻ ngoài, còn thư pháp phơi bày nội tâm.

Chính tư tưởng này đã nâng thư pháp từ một kỹ thuật thuần túy lên thành “Đạo” — một con đường tu dưỡng suốt đời.

Điểm gặp gỡ chung──Khoảnh khắc chữ viết trở thành “thánh địa”

Hồi giáo và Đông Á đi trên những con đường khác nhau, nhưng cuối cùng lại gặp nhau ở cùng một điểm:
chữ viết trở thành một hành vi thiêng liêng, tinh thần và mang tính nghệ thuật.

Những đặc điểm chung bao gồm:

• tính đúng đắn và cái đẹp không thể tách rời
• đường nét sinh ra từ sự hợp nhất giữa thân thể và tinh thần
• khoảng trống và sự im lặng mang ý nghĩa
• hành vi viết trở thành một hình thức tu luyện

Thật đáng chú ý khi cả nền văn hóa cấm thờ hình tượng lẫn nền văn hóa chấp nhận hình tượng đều cùng nhau nâng chữ viết lên thành hình thức biểu đạt cao nhất.

Sự cấm thờ hình tượng không phải là “giới hạn”, mà là “định hướng”

Sự cấm thờ hình tượng không phải là sự đàn áp biểu đạt.
Ngược lại, nó là sức mạnh dẫn dắt biểu đạt sang một chiều kích khác.

Trong Hồi giáo, khi hình ảnh bị đóng lại, thư pháp và hình học lại được mở ra vô hạn.
Ở Đông Á, dù hình ảnh vẫn tồn tại, chữ viết vẫn được đặt ở trung tâm tinh thần.

Kết quả là thư pháp trở thành nghệ thuật gánh vác tầng sâu nhất của nền văn minh.

Kết luận──Chữ viết là nơi cư ngụ của những điều vô hình

Thượng đế, tư tưởng, tinh thần, thời gian──
tất cả vốn dĩ không mang hình dạng.

Chính vì vậy, nhân loại đã tìm cách gửi gắm chúng vào chữ viết.
Cả Hồi giáo với sự cấm thờ hình tượng lẫn Đông Á với truyền thống tôn vinh thư pháp đều hoàn toàn thống nhất ở điểm này.

Thư pháp có lẽ là thiết bị biểu đạt cổ xưa nhất và tinh luyện nhất của nhân loại──
một cách làm cho những điều vô hình hiện ra thông qua đường nét và sự tĩnh lặng.