Vì sao người Edo lại say mê cổ bút đến vậy?

── Viết về quá khứ để sống trọn vẹn trong hiện tại

Mở đầu ── Vì sao họ bị cuốn hút mạnh mẽ đến thế bởi “nét bút xưa”?

Người dân thời Edo đã say mê cổ bút (kohitsu) một cách đáng kinh ngạc.
Họ tìm kiếm, bàn luận, giám định và sưu tập chúng với niềm nhiệt thành sâu sắc.

Đó không chỉ là thú vui đồ cổ, cũng không phải là chủ nghĩa hoài cổ đơn thuần.
Vì sao họ lại bị mê hoặc đến vậy bởi những mảnh bút tích được viết từ hàng trăm năm trước, đôi khi ngay cả tác giả cũng không còn rõ ràng?

Câu trả lời gắn liền sâu sắc với cách mà tri thức và cảm quan thẩm mỹ được hình thành trong thời đại Edo.

Cổ bút không phải là “di vật của quá khứ”

Theo cảm nhận hiện đại, cổ bút thường được xem là “tư liệu lịch sử” hay “di sản văn hóa”.
Tuy nhiên, trong thời Edo, cổ bút là một nguồn tài nguyên văn hóa sống động.

Nó là:

• đối tượng để học hỏi
• đối tượng để bàn luận
• đối tượng để so sánh và thưởng thức

Cổ bút giống như một tấm gương, giúp con người đang sống trong hiện tại rèn luyện và tinh lọc cảm quan của mình.

 Vì sao thư pháp thời Heian được tôn kính?

Điều khiến người Edo say mê nhất chính là thư pháp kana thời Heian.
Không phải chỉ vì nó “cổ xưa”.

Thư pháp Heian hàm chứa:

• bước ngoặt từ văn hóa chữ Hán sang biểu đạt bằng ngôn ngữ Nhật
• sự biểu đạt cảm xúc gắn chặt với thơ waka
• dấu vết của ngôn ngữ riêng tư, không mang tính công thức hay chính thức

Các trí thức và thị dân thời Edo đã nhìn thấy ở đó hình ảnh lý tưởng của một tiếng Nhật tinh tế và được lý tưởng hóa.

Chính vì được cắt ra, cổ bút mới trở nên gần gũi

Sự ra đời của kohitsu-gire — những mảnh cổ bút được cắt rời — đã càng thúc đẩy cơn say mê này.
Những tuyệt tác mà trước đây chỉ rất ít người có thể tiếp cận khi còn ở dạng cuộn hay sách,

• được cắt ra
• được dán lại
• và tái cấu trúc thành tekagami (tập mẫu thư pháp)

nhờ đó trở nên gần gũi hơn với mắt nhìn và bàn tay của đông đảo người xem.
Đối với người Edo, đây không phải là sự phá hoại, mà là một kỹ thuật kế thừa văn hóa.

Ngắm cổ bút là một hình thức “giáo dưỡng”

Trong thời Edo, khả năng nói về cổ bút là một phần quan trọng của giáo dưỡng.

Người ta bàn về:

• tác phẩm thuộc dòng phái nào
• nằm ở cấp bậc nào
• điểm đáng xem nằm ở đâu

Việc nói được những điều này không phải là khoe kiến thức, mà là minh chứng cho việc người đó có con mắt biết nhìn cái đẹp.
Cổ bút cũng là thước đo nhân cách và cảm quan thẩm mỹ.

Niềm vui “kể chuyện” do văn hóa thưởng lãm và giám định tạo ra

Văn hóa thưởng lãm cổ bút và giám định hình thành trong thời Edo đã làm cho niềm say mê ấy càng lan rộng.
Điều quan trọng là: giám định không phải là hành vi tìm ra “đáp án đúng duy nhất”.

Giám định là việc đưa ra cách diễn giải văn hóa, chẳng hạn:

• đặt tác phẩm này vào vị trí nào
• đọc nó trong hệ phả hệ nào
• nên đặt cạnh tác phẩm nào để cùng thưởng thức

Chính vì thế, cổ bút vừa là thứ để nhìn, vừa là thứ để nói về.

Người Edo không hổ thẹn khi “sao chép”

Trong xã hội hiện đại, chủ nghĩa tôn sùng nguyên bản rất mạnh mẽ.
Nhưng đối với người Edo, việc sao chép không làm giảm giá trị.

• pháp thiếp (sách mẫu)
• lâm thư (luyện viết theo mẫu)
• tekagami

Tất cả đều là kỹ thuật để làm cho những bút tích kiệt xuất sống trong hiện tại.
Học cổ bút, sao chép nó và đưa nó vào cơ thể mình không phải là sở hữu quá khứ, mà là đối thoại với quá khứ.

Bản chất của sự say mê ── cảm quan sống lại cùng quá khứ

Người Edo say mê cổ bút không phải vì họ nhìn thấy “quá khứ nguyên vẹn” trong đó.

Thứ họ tìm thấy là:

• khoảng thời gian mà chính họ đã đánh mất
• hình thức ngôn ngữ được lý tưởng hóa
• một trục giá trị khác soi chiếu cho hiện tại

Cổ bút không phải là phương tiện để trốn chạy vào quá khứ,
mà là một thiết bị để sống sâu sắc hơn trong hiện tại.

Kết luận ── Vì sao cổ bút vẫn còn nói với chúng ta hôm nay?

Niềm say mê cổ bút của người Edo không phải là một trào lưu nhất thời.
Đó là một thái độ muốn gánh vác thời gian văn hóa thông qua:

• đọc chữ viết
• nhìn chữ viết
• và nói về chữ viết

Chính vì vậy, cổ bút vẫn tiếp tục đặt câu hỏi cho chúng ta hôm nay:
Bạn đọc được điều gì từ nét bút này?

Sự cuồng nhiệt của người Edo đã trao lại câu hỏi ấy cho thế giới hiện đại.