──Một thế giới nơi đường nét cất tiếng và “khoảng lặng” vang lên
Thư pháp thường được xem là một loại hình nghệ thuật thị giác.
Nhưng liệu điều đó có thực sự đầy đủ?
Khi nhìn sâu hơn vào thư pháp, ta dần nhận ra rằng nó không gần với hội họa, mà gần với âm nhạc hơn. Dù được tạo nên từ những đường nét tĩnh trên giấy, thư pháp vẫn chứa đựng rõ ràng thời gian, nhịp điệu và hơi thở.
Chính vì vậy, thư pháp không thể được hiểu trọn vẹn chỉ bằng cách “nhìn”.
Đường nét là “âm thanh”, vận bút là “biểu diễn”
Âm nhạc được trình diễn thông qua những ký hiệu gọi là bản nhạc.
Thư pháp cũng vậy: dù tuân theo khuôn mẫu của chữ viết, nó chỉ thực sự hình thành như một biểu hiện duy nhất, thông qua cơ thể của người viết.
Ngay cả khi viết cùng một chữ,
- cách đặt bút
- tốc độ
- lực ấn và lực kéo
- sự ngưng lại
- khoảnh khắc nhấc bút
cũng khiến đường nét mang những sắc thái hoàn toàn khác nhau.
Cấu trúc này giống hệt việc các nhạc công khác nhau trình diễn cùng một bản nhạc theo cách riêng của họ.
Thư pháp không phải là “sản phẩm hoàn chỉnh”, mà là dấu vết của một buổi biểu diễn.
Thời gian chảy trong thư pháp
Trong hội họa, ánh nhìn của người xem có thể tự do di chuyển.
Nhưng thư pháp thì khác.
Chữ viết có thứ tự đọc, và đường nét có thứ tự được sinh ra.
Mỗi chuyển động của bút đều được tạo nên cùng với thời gian.
Khi quan sát kỹ các bản dập hoặc pháp thiếp cổ, ta có thể thấy rõ:
- nơi bút chuyển động nhanh hơn
- nơi bút dừng lại trong chốc lát
- nơi hơi thở được đưa vào
Tất cả đều được khắc ghi trong chính các đường nét.
Thư pháp là nghệ thuật của thời gian, nơi một chuyển động cơ thể thoáng qua được cố định thành vĩnh cửu.
“Ma” (khoảng) mang ý nghĩa như trong âm nhạc
Trong âm nhạc, sự im lặng cũng quan trọng không kém âm thanh.
Trong thư pháp cũng vậy: những phần không được viết — tức khoảng trắng — giữ vai trò quyết định.
- khoảng cách giữa các dòng
- khoảng cách giữa các chữ
- sự căng và giãn của không gian trống
Chúng không phải là sự trống rỗng đơn thuần.
Giống như sự im lặng trong âm nhạc, đó là “khoảng” mang ý nghĩa.
Thư pháp càng xuất sắc, thì những phần không được viết ra lại càng “lên tiếng” mạnh mẽ hơn cả đường nét.
Lâm thư là “tái biểu diễn”
Việc luyện lâm thư từ các tác phẩm kinh điển thường bị hiểu lầm là sự bắt chước.
Nhưng trên thực tế, nó gần với việc tái biểu diễn một buổi trình diễn xuất sắc trong quá khứ.
Pháp thiếp giống như bản nhạc.
Lâm thư không chỉ là sao chép hình dạng đường nét, mà là đọc bằng cơ thể:
- nhịp điệu
- hơi thở
- và cảm giác căng thẳng
Chính vì vậy, dù có chép lại chính xác đến đâu, kết quả cũng không bao giờ hoàn toàn giống nhau.
Bởi cũng như âm nhạc, thư pháp là nghệ thuật của sự diễn giải.
Thư pháp vừa được “đọc”, vừa được “lắng nghe”
Vì là chữ viết, thư pháp có thể được đọc để hiểu nghĩa.
Nhưng những tác phẩm xuất sắc không dừng lại ở đó.
Người xem, một cách vô thức, sẽ:
- cảm nhận tốc độ của đường nét
- cảm nhận sự mạnh – nhẹ
- và theo dõi dòng chảy của chúng
Dù là trải nghiệm thị giác, nhưng về mặt cảm giác, nó lại gần với thính giác hơn.
Đây cũng là lý do người ta nói rằng thư pháp phản chiếu nhân cách của người viết.
Giống như tính cách hiện lên trong âm nhạc, nhịp điệu tinh thần của người viết cũng hiện ra trong từng đường nét.
Vượt lên trên nghệ thuật thị giác──Thư pháp như một “nghệ thuật cơ thể”
Thư pháp đồng thời là:
- hệ thống ký hiệu
- một hình thức nghệ thuật
- sự biểu đạt của cơ thể
- và nghệ thuật của thời gian
Nếu ta nhìn lại thư pháp như một nghệ thuật gần với âm nhạc,
ta sẽ không chỉ nhìn đường nét, mà bắt đầu lắng nghe chúng.
Và vào khoảnh khắc đó, thư pháp sẽ khẽ vang lên trên trang giấy tĩnh lặng.
Kết luận
Thư pháp vừa là nghệ thuật dành cho đôi mắt, vừa là một bản âm nhạc không tiếng, được khắc ghi bằng cơ thể và thời gian.
Hãy thử lắng tai nghe nhịp điệu ẩn sâu bên trong các đường nét.
Comments