Vì sao Kohitsugire bị cắt?

— Phá hủy hay kế thừa? Tầng sâu của văn hóa thư pháp Nhật Bản

Trong các bảo tàng và triển lãm, chúng ta thường bắt gặp những mảnh thư pháp được gọi là Kohitsugire (古筆切).
Những tác phẩm này vốn dĩ từng tồn tại như một cuộn thư hoàn chỉnh hoặc một tập sách chép tay, nhưng ngày nay lại được trưng bày dưới dạng các mảnh rời.

Vì sao những tác phẩm thư pháp quý giá như vậy lại bị “cắt”?
Đó chỉ đơn thuần là sự hư hại?
Hay là một hành vi văn hóa có chủ ý?

Kohitsugire là sản phẩm của văn hóa thư pháp đặc thù của Nhật Bản, mang trong mình cấu trúc ý nghĩa vô cùng phức tạp và sâu sắc.

Kohitsugire là gì — Ý nghĩa của việc trở thành “mảnh fragment”

Kohitsugire là thuật ngữ chỉ những đoạn thư pháp cổ (chủ yếu từ thời Heian đến Kamakura) được cố ý cắt tách ra từ tác phẩm gốc.
Những ví dụ tiêu biểu gồm Kōya-gire, Sekidobon Kokin Wakashū và Masu-shikishi.

Điểm quan trọng là: Kohitsugire không phải là tàn tích còn sót lại một cách ngẫu nhiên.
Trong đa số trường hợp, chúng được cắt ra:

• Có kế hoạch
• Với mục đích thưởng thức và học tập
• Dựa trên giá trị thẩm mỹ

Nói cách khác, Kohitsugire là những mảnh được lựa chọn, chứ không phải phần còn sót lại do tình cờ.

Vì sao không giữ nguyên toàn bộ cuộn thư?

Theo quan niệm hiện đại, việc “bảo tồn nguyên trạng” dường như là điều hiển nhiên.
Tuy nhiên, trong xã hội Nhật Bản tiền cận đại, thư pháp không được xem là một sản phẩm cố định, hoàn chỉnh.

Thư pháp được hiểu là thứ để:

• Đọc
• Thưởng thức
• Trao tặng và truyền lại

Hình thức của nó có thể thay đổi tùy theo mục đích sử dụng và thời đại.
Các tác phẩm cổ vì thế được đối xử như di sản văn hóa sống, chứ không phải vật thể bất động.

Sự trưởng thành của văn hóa thưởng thức — Con mắt “nhìn một chữ”

Sự ra đời của Kohitsugire phản ánh sự thay đổi trong cách nhìn thư pháp.
Theo thời gian, trọng tâm dần chuyển sang:

• Chất lượng nét bút hơn là bố cục tổng thể
• Bút pháp hơn là nội dung văn bản
• Biểu cảm tức thời hơn là mạch truyện

Vì vậy, thay vì xem toàn bộ một cuộn thư, người ta bắt đầu đánh giá cao việc tách ra và thưởng thức:

• Một dòng đẹp nhất
• Một chữ có “khí vận” mạnh nhất

Kohitsugire chính là kết tinh của một nền văn hóa thưởng thức đã đạt tới độ tinh luyện cao.

Kohitsumi — Một thực hành trí tuệ

Sự hình thành của Kohitsugire gắn liền với hoạt động học thuật gọi là Kohitsumi (古筆見) — nghệ thuật giám định thư pháp cổ.

Kohitsumi bao gồm việc phân tích:

• Phong cách thư pháp
• Kỹ thuật vận bút
• Chất lượng giấy
• Khoảng cách giữa các dòng
• Sắc độ mực

Thông qua quá trình này, phần thể hiện bản chất cốt lõi nhất của tác phẩm được xác định và cắt ra.

Do đó, mỗi Kohitsugire có thể xem là điểm hội tụ của giám định học thuật và mỹ cảm.

“Cắt” như một hình thức bảo tồn và kế thừa

Một nghịch lý thú vị là: nhiều tác phẩm chỉ tồn tại được vì đã bị cắt.
Nếu giữ nguyên toàn bộ cuộn thư, chúng dễ đối mặt với nguy cơ:

• Mài mòn
• Côn trùng phá hoại
• Hỏa hoạn

Nhờ được chia nhỏ và phân tán đến nhiều nơi, không ít Kohitsugire đã sống sót qua thời gian.

Vì thế, Kohitsugire vừa là:

• Hành vi phá hủy
• Hành vi bảo tồn
• Chiến lược kéo dài sự tồn tại thông qua phân tán

Mỹ học của “bộ phận” trong văn hóa Nhật Bản

Đằng sau Kohitsugire là một hệ giá trị đặc trưng của văn hóa Nhật Bản:

• Dư âm quan trọng hơn sự hoàn chỉnh
• Biểu tượng quan trọng hơn toàn thể
• Trí tưởng tượng hướng đến phần không được nói ra

Mỹ học này cũng xuất hiện trong waka, trà đạo, vườn Nhật, và tranh cuộn kể chuyện.
Kohitsugire không phải là “tác phẩm đã mất đi toàn thể”, mà là thiết bị mở ra không gian tưởng tượng.

Sức hấp dẫn của Kōya-gire — Vì bị cắt nên mới có

Kōya-gire là biểu tượng tiêu biểu của văn hóa Kohitsugire.
Chính vì là mảnh rời, chúng truyền tải mạnh mẽ:

• Sự căng thẳng giữa các dòng
• Nhịp thở của khoảng trắng
• Cảm xúc chứa trong từng chữ

Nếu vẫn là một cuộn thư hoàn chỉnh, có lẽ từng chữ riêng lẻ sẽ không bao giờ nhận được sự chú ý sâu sắc đến vậy.

Kết luận — Kohitsugire không phải là “văn hóa bị phá hủy”

Từ góc nhìn bảo tồn hiện đại, Kohitsugire có thể trông như một hành vi phá hoại.
Nhưng trong văn hóa thư pháp Nhật Bản, đó là hành động của:

• Lựa chọn
• Phân chia
• Trao truyền cho thế hệ sau

Kohitsugire là một quyết định mang tính trí tuệ và thẩm mỹ sâu sắc, được thực hiện để thư pháp có thể tiếp tục sống trong tương lai.